Ders Bittiğinde Geriye Ne Kalıyor
Uzaktan çalışan bir öğrencinin elinde, yüz yüze çalışan arkadaşında olmayan bir şey var: dersin kendisi duruyor. Ekranda çözülen soru, tahtaya çizilen şekil, "burada neden bunu yaptık" diye sorulan cümle, verilen cevap — hepsi bir dosyanın içinde. Ama bu fazlalık kendiliğinden avantaja dönüşmüyor. Çoğu öğrenci online ders kaydı dosyasını bilgisayarın bir köşesinde saklıyor ve bir kez bile açmıyor. Açanların bir bölümü de dersi baştan sona yeniden izleyip iki saatini harcıyor, sonunda elinde ilk seferkinden fazla bir şey kalmıyor.
Bu yazıda kaydın nasıl açılacağını, hangi bölümünün atlanacağını, hangi bölümünün iki kez izleneceğini ve bütün bunların tekrar defterine nasıl aktarılacağını anlatıyorum. Yöntemin özü tek cümlede toplanıyor: bir online ders kaydı dersin tekrarı değil, kendi hatalarının arşividir. Böyle kullanıldığında haftada kırk dakikalık bir ek çalışma, sınav öncesinde ise günlerce süren konu taramasının önemli bir kısmının yerini tutar.
Anlatacağım düzen bir yazılıma bağlı değil. Dersi hangi programla yaptığınızın, kaydın bulutta mı yoksa bilgisayarda mı durduğunun bir önemi yok. Önemli olan kaydı açarken elinizde bir amaç, yanınızda bir defter ve önünüzde bir süre sınırı olması.
Kaydı İzlemek, Dersi İkinci Kez Dinlemek Değildir
Kaydı baştan sona dinlemek en yaygın hata. Bunun kulağa mantıklı gelen bir gerekçesi var: "ilk seferde kaçırdığım yerler olmuştur, hepsini yeniden dinleyeyim." Uygulamada olan şu: öğrenci ilk yirmi dakikayı dikkatle izliyor, sonra tanıdık cümleleri duyunca gevşiyor, kalan kısmı arka planda çalan bir ses gibi dinliyor. Zaman gidiyor, öğrenme gelmiyor.
İkinci izlemenin ilkinden farklı olması gerekir. İlk izlemede öğrenci konuyu öğrenirken dinler; ikinci izlemede ise konuyu bildiğini varsayarak kontrol ederken dinler. Bu iki iş aynı hızda yapılmaz. Kontrol izlemesi daha hızlı, daha seçici ve daha çok duraklamalıdır. Bir sahneyi baştan sona seyretmiyorsunuz, kendi çözümünüzle öğretmenin çözümünü karşılaştırıyorsunuz.
Bu ayrımı yapmayan öğrenci için kayıt bir güvenlik battaniyesine dönüşür. "Nasılsa kayıt var" düşüncesi derste dikkati düşürür. Dersin nasıl işlediğine dair ayrıntıları online matematik dersi nasıl işlenir yazısında anlattım; oradaki en önemli cümle burada da geçerli: kayıt dersin yerine geçmez, dersin izini sürer. Derste anlaşılmayan bir yer, kayıtta da anlaşılmaz. Kayıt yalnızca anlaşılan bir yerin unutulmasını engeller.
Bir başka fark da şu: dinlemek edilgen, çözmek etkendir. Kaydı açıp izlerken beyin "biliyorum" hissi üretir, çünkü gördüğü şey tanıdıktır. Tanıdıklık ile hatırlama aynı şey değildir. Sınavda tanıdıklık işe yaramaz, hatırlama yarar. Bu yüzden kayıt izlemenin her aşamasına kalem karıştırmak gerekir; elin durduğu her dakika, izlemenin öğrenmeye dönüşmediği dakikadır. Kaydı açıkken defteriniz kapalıysa o çalışma başlamadan bitmiştir.
Online Ders Kaydı Hangi Sırayla Açılmalı
Kaydı açmadan önce yapılacak tek bir iş var: dersten çıkarken tuttuğunuz nottan üç satır okumak. O üç satır, "şurada takıldım", "şu adımı öğretmen söyleyince anladım", "şu soruyu tek başıma çözemedim" gibi cümlelerdir. Bu notu tutmadıysanız kaydı açmayın; önce dersin sonunda otuz saniye ayırıp bunu tutmayı alışkanlık edinin. Yön tarifi olmadan açılan bir online ders kaydı, iki saatlik bir video dosyasından ibarettir.
Sonrası üç turdan oluşuyor. Birinci tur atlamalı: kaydı hızlandırılmış olarak açıp yalnızca soru geçişlerini takip ediyorsunuz; her yeni soruda durup "bunu şimdi tek başıma çözebilir miyim" diye soruyorsunuz. Cevabınız evetse geçiyorsunuz. Hayırsa o sorunun zamanını bir kenara yazıyorsunuz. Bu tur bir buçuk saatlik dersi on beş dakikada eler.
İkinci tur işaretli noktalarda geçiyor. Kaydı o dakikadan başlatıyor, öğretmen çözüme girmeden hemen önce duraklatıyor ve soruyu kendiniz çözüyorsunuz. Ancak kendi denemenizi yaptıktan sonra oynatmaya devam ediyorsunuz. Bir online ders kaydı en çok bu duraklatma anında işe yarar; çünkü tam orada kendi düşüncenizle öğretmenin düşüncesi yan yana gelir ve fark nerede açıldığını görürsünüz.
Üçüncü tur ertesi güne bırakılır ve sadece ikinci turda takıldığınız sorulara bakılır. Aradaki bir günlük boşluk kasıtlıdır: bilgi taze değilken yapılan tekrar, taze bilgiyle yapılandan daha kalıcıdır.
Online Ders Kaydı İzlerken Not Tutmanın İki Kuralı
Birinci kural: kayıttan not alırken çözümün tamamını yazmayın. Zaten kayıtta duruyor. Yalnızca kilit adımı yazın — çözümün kilidini açan o tek satırı. İkinci kural: her nota yanına dakikayı düşün. "07:42 — paydayı eşitlemeden önce sadeleştirme yapılmış" gibi bir satır, aylar sonra o anı saniyesinde bulmanızı sağlar. Bu iki kural olmadan tutulan not, kaydın kendisi kadar uzun ve bir o kadar kullanışsız olur.
Kayıttan Tekrar Defteri Nasıl Çıkarılır
Tekrar defteri kaydın çıktısıdır; kaydın kendisi hedef değildir. Defter üç sütunlu tutulabilir: solda soru ya da soru tipi, ortada kendi yaptığınız hata, sağda kilit adım. Üçüncü sütunu doldururken kendi cümlenizi kurun. Öğretmenin cümlesini kopyalayan öğrenci, o cümleyi sınavda hatırlamaz; kendi kurduğu cümleyi hatırlar.
Somut bir satır şöyle görünür. Sol sütun: "iki bilinmeyenli denklem, yerine koyma". Orta sütun: "ikinci denklemde parantezi dağıtırken işareti değiştirmedim". Sağ sütun: "parantezin önünde eksi varsa içeri giren her terimin işareti döner — dağıtmadan önce durup işarete bak". Üç sütun da kısa. Kısa olması önemli, çünkü hafta sonu bu defteri baştan sona okumanız gerekecek ve uzun notlar okunmaz.
Bir hafta boyunca üç ders yaptıysanız defterde on beş ile yirmi satır birikir. Bu satırların hepsi eşit değildir. Hafta sonunda defteri okuyup tekrar eden hataları işaretleyin. Aynı hata iki farklı derste çıktıysa bu bir dikkatsizlik değil, eksik bir temeldir ve öğretmene söylenmesi gerekir. Ödevle kayıt arasındaki bağı kurmak isteyen için online matematik dersinde ödev takibi yazısındaki haftalık çizelge bu deftere doğrudan oturur.
Defterin bir de olumsuz işlevi var: kaydı açma ihtiyacını azaltır. İlk haftalarda öğrenci kayda sık döner. Defter kalınlaştıkça dönüş azalır, çünkü aranan bilgi artık kendi el yazısıyla önündedir. Bir online ders kaydı arşivi, iyi kullanıldığında kendi kendini gereksizleştirir. Hedef de budur.
Süre tarafında da bir ölçü koymak gerekir. Kayıt turu için ayrılan zaman, dersin süresinin üçte birini geçmemelidir. Doksan dakikalık bir dersin kayıt turu otuz dakikadır; bu sınır aşılıyorsa tur değil, yeniden izleme yapılıyor demektir. Sınır koymak öğrenciyi seçici olmaya zorlar ve seçicilik bu işin bütün faydasını taşıyan şeydir.
Kaydın İçinde Aranacak Dört Nokta
Kaydı açan öğrenciye "neye bakayım" diye sorulduğunda çoğu zaman net bir cevap gelmez. Aranacak şeyler aslında sayılıdır ve dört başlıkta toplanır:
- Soruyu okuma anı. Öğretmen soruyu okurken hangi kelimenin altını çiziyor, hangi veriyi kenara yazıyor? Soru çözmenin en çok atlanan kısmı burasıdır ve kayıtta en net görülen yer de burasıdır.
- İlk hamle. Bir soruda ilk hamle doğruysa gerisi genellikle gelir. Kayıtta öğretmenin ilk satırını kendi ilk satırınızla karşılaştırmak, tek başına bir çalışma biçimidir.
- Yanlış yola sapılan an. İyi bir derste öğretmen bazen bilerek yanlış yola girer ve geri döner. O geri dönüş anı, sınavda zaman kaybının nerede başladığını gösterir.
- Kendi sorunuzu sorduğunuz an. Öğrencinin kendi sesiyle sorduğu soruyu kayıtta yeniden dinlemesi tuhaf ama çok öğretici. Sorunun nasıl kurulduğu, konunun ne kadar anlaşıldığını doğrudan gösterir.
Bu dört noktayı arayarak izlenen bir online ders kaydı, baştan sona dinlenen kayıttan kat kat verimlidir. Üstelik daha kısa sürer. Online matematik dersleri sırasında zaten yoğun olan bir programda, çalışmanın kısa olması sürdürülebilirliğin şartıdır.
Kaydı İzlemenin İşe Yaramadığı Durumlar
Kayıt her derdin devası değil. Üç durumda kaydı açmak zaman kaybıdır. Birincisi: derste konuyu hiç anlamadıysanız. Anlaşılmayan bir anlatımı ikinci kez dinlemek anlamayı getirmez; öğretmene "bu konuyu baştan ve farklı bir yoldan anlat" demek gerekir. İkincisi: kaydı ödev yapmamanın bahanesi olarak kullanıyorsanız. Soru çözmeden izlenen her video, çalışma hissi verir ama çalışma değildir.
Üçüncüsü daha sinsi: kaydı planlanmamış zamanlarda, canınız istediğinde açıyorsanız. Bu, haftalık düzenin içine sızan bir sızıntıdır. Kayıt izleme de tıpkı soru çözümü gibi takvime yazılır. Uzaktan matematik çalışma düzeni yazısındaki haftalık kutulara "kayıt turu" diye kırk dakikalık tek bir kutu eklemek yeterlidir; ikinci kutuya gerek yoktur.
Bir de teknik bir sınır var: her ders kaydedilemeyebilir, kaydedilse de her kayıt aynı netlikte olmaz. Yazının okunmadığı, sesin kesildiği bir kayıt üzerinde ısrar etmeyin. Böyle bir durumda o dersin notlarına dönmek ve eksik kalan yeri bir sonraki derste sormak daha hızlı sonuç verir.
Sınav Haftasında Kayıt Arşivi Nasıl Kullanılır
Sınavdan önceki hafta yeni konu öğrenme haftası değildir; hatırlama haftasıdır. Arşiv tam burada değer kazanır. Ama sınav haftasında kayıt izlenmez — kayıttan çıkarılmış tekrar defteri okunur. Videoya dönüş yalnızca defterdeki bir satır anlaşılmadığında, o satırın yanındaki dakikaya gidilerek yapılır. İki dakikalık bir dönüş, kırk dakikalık bir izlemeden daha çok işe yarar.
Arşivi konuya göre adlandırmak bu dönüşü mümkün kılar. Dosya adına tarih yerine konu yazmak, aylar sonra arama yaparken tek başına yeter: "koklu-sayilar-2", "olasilik-1" gibi. Öğrenciye bunu ilk dersten itibaren yaptırmak gerekir; bir dönem biriken adsız dosyaları sonradan düzenlemek kimsenin yapmadığı bir iştir.
Sınav haftasının programı da buna göre kurulur. İlk iki gün defterin tamamı okunur ve işaretli satırların soruları yeniden çözülür. Üçüncü gün yalnızca yeniden çözerken hata yapılan satırlara dönülür. Son gün hiçbir yeni şey yapılmaz; defterin sağ sütunu, yani kilit adımlar okunur. Bu üç günlük daralma, bir online ders kaydı arşivinin sınav öncesindeki en verimli kullanım biçimidir.
Sınavdan sonra da arşivin bir işi var. Yanlış yapılan soruların konularına dönüp ilgili kaydın işaretli dakikalarını açmak, hatanın kaynağını çoğu zaman bir çırpıda gösterir. Böylece bir online ders kaydı yalnızca sınav öncesinin değil, sınav sonrası çözümlemesinin de aracı olur.
Kaydı Saklama Düzeni ve Nereden Başlanacağı
Kayıtların yeri baştan belirlenmelidir. Tek bir klasör, içinde konu adlarıyla dosyalar, ayrı bir yerde de tekrar defteri. Kayıtlar öğrencinin ve öğretmenin arasındaki derse aittir; başkasıyla paylaşılmaz, gruplarda dolaştırılmaz. Bu hem gizlilik hem de emek meselesidir. Kaydın nerede duracağı, kimin sakladığı ve ne kadar süre tutulacağı ilk derste konuşulup karara bağlanırsa sonradan sorun çıkmaz.
Başlamak için bütün arşivi düzenlemeye kalkmayın. Bu haftaki tek bir dersle başlayın: dersten çıkarken üç satır not, ertesi gün kırk dakikalık bir tur, ardından üç sütunlu deftere beş satır. İki hafta sonra bu döngü kendiliğinden yerine oturur ve bir online ders kaydı sizin için video dosyası olmaktan çıkıp çalışma malzemesine dönüşür.
Bu düzeni tek başına kurmak zor geliyorsa, dersin içinde kurmak en kolay yoldur. Birebir yürüyen bir ortaokul online matematik özel ders programında kayıt turu ve tekrar defteri haftalık akışın parçası hâline getirilebilir; öğretmen ödevi verirken hangi dakikaya dönüleceğini de söyler. Online matematik özel ders alan bir öğrencide bu küçük ayrıntı, aynı süreden çok daha fazla verim çıkarır.
Konu anlatımlarını ve soru çözümlerini derse ek olarak izlemek isteyenler için YouTube kanalımdaki videolar da aynı yöntemle, duraklatıp kendi çözümünü deneyerek izlendiğinde çok daha fazlasını verir.