Ekran Başında Çalışmak Neden Kendi Kurallarını İster?
Uzaktan ders alan bir öğrencinin en sık söylediği cümle şudur: "Derste her şeyi anlıyorum, sonra dağılıyorum." Bu cümlenin altında bir yetenek sorunu yoktur; ders bittikten sonra devreye girecek bir sistem eksiktir. Yüz yüze çalışmada masaya oturmak, çantayı açmak, defteri çıkarmak zaten bir hazırlık töreni gibi işler. Ekran başında bunların hiçbiri yoktur; bağlantı açılır, ders başlar, bağlantı kapanır ve öğrenci bir saniye sonra kendini bambaşka bir ekranda bulur. İşte bu boşluğu kapatan şey uzaktan matematik çalışma düzenidir.
Yirmi yıllık öğretmenlik hayatımda ekrandan ders vermeye geçtiğimde en çok şaşırdığım şey şuydu: anlatımın kalitesi tek başına sonucu belirlemiyor. Aynı dersi aynı anlatımla iki öğrenciye veriyorsunuz, birinde konu oturuyor, diğerinde iki hafta sonra buhar oluyor. Farkı yaratan, dersten sonraki kırk sekiz saatte ne yapıldığı. Ders saatiyle ilgili merak ettiklerinizi ve çalışma planının nasıl kurulduğunu ders ücretleri ve çalışma programı sayfasında ayrıntılı anlatıyorum.
Ekran, dikkati hem toplayan hem dağıtan bir araçtır. Aynı yüzeyde hem soru çözülür hem bildirim düşer. Bu yüzden uzaktan çalışan öğrencinin planı, yüz yüze çalışan öğrencininkinden daha somut olmak zorundadır. "Bugün matematik çalışacağım" cümlesi ekran başında hiçbir işe yaramaz. "Bugün on beş dakika dünkü çözümlü örnekleri okuyacağım, sonra dört soru çözeceğim, takıldığımı hata defterine yazacağım" cümlesi ise çalışır. Fark, niyet ile talimat arasındaki farktır.
Bu yazıda, ekrandan ders alan bir öğrencinin haftasını nasıl kuracağını adım adım anlatıyorum. Sınıf düzeyi ne olursa olsun iskelet aynıdır; değişen şey konu yükü ve soru tipidir. Amacım size bir takvim şablonu vermek değil, kendi takviminizi kurabileceğiniz mantığı vermek.
Haftalık Takvimi Kurmadan Önce Netleşmesi Gereken Üç Şey
Takvim, üç sorunun cevabı belli olmadan kurulamaz. Birincisi: haftada kaç saat gerçekten ayrılabiliyor? Öğrencilerin çoğu buraya olması gerekeni yazar, olanı değil. Okul, servis, etüt, kardeşin ders saati, evdeki gürültülü saatler hesaba katılmadan kurulan plan ikinci haftada çöker. Gerçekçi rakam genellikle hayal edilenin yarısıdır ve bu bir başarısızlık değil, planlamanın başlangıç noktasıdır.
İkincisi: hangi konu şu anda açık, hangisi kapalı? Uzaktan çalışan öğrencinin en büyük avantajı, dersin kaydına ya da ekranda paylaşılan çözümlere sonradan bakabilmesidir. Ama bu avantaj, hangi konuda eksik olduğunu bilmeyen öğrenci için işe yaramaz. Oran-orantı sorusunda takılan bir öğrencinin sorunu çoğu zaman oranda değil, kesirlerde kalan bir açıktır. Düzen kurmadan önce bu açıkları listelemek gerekir.
Üçüncüsü: gün içinde zihnin en açık olduğu saat hangisi? Kimi öğrenci sabah yedi buçukta bir sayfa soru çözer, aynı öğrenci akşam dokuzda aynı soruya bakıp hiçbir şey göremez. Uzaktan çalışmada bu saat özellikle önemlidir, çünkü ekran başında yorgun geçen bir saat, kâğıt üstünde yorgun geçen bir saatten daha verimsizdir. Zor konu, günün en açık saatine yazılır; tekrar ve okuma işleri yorgun saatlere bırakılır.
Bu üç sorunun cevabı yazılı olarak elinizde olduğunda, uzaktan matematik çalışma düzeni kurmak yarım saatlik bir iştir. Cevaplar belirsizken kurulan plan ise güzel görünen ama uygulanmayan bir tablodan ibarettir. Ortaokul düzeyinde bu üç sorunun konu bazlı karşılığını ortaokul online matematik özel ders sayfasında sınıf sınıf açıkladım.
Uzaktan Matematik Çalışma Düzeni Kurarken İzlenecek Sıra
Bir uzaktan matematik çalışma düzeni kurarken sıra şudur: önce sabit ders saati, sonra tekrar bloğu, sonra soru çözüm bloğu, en sonda ölçme. Bu sıra tesadüfi değil. Ders saati zaten sabittir ve haftanın omurgasıdır; diğer her şey ona göre yerleşir. Tekrar bloğu dersin hemen ardına, soru bloğu ise araya konur. Ölçme haftanın sonundadır, çünkü ölçülecek bir şeyin önce yapılmış olması gerekir.
Tekrar bloğu, dersten sonraki yirmi dört saat içinde ve en fazla yirmi dakikadır. Burada yeni soru çözülmez. Derste yazılanlar okunur, çözülen örneklerden biri kapatılıp yeniden çözülür, tanımlar kendi cümlenizle bir kez yazılır. Bu yirmi dakika, dersin ömrünü haftalarca uzatır. Uzaktan çalışan öğrencide bu blok atlandığında ders, izlenmiş ama sindirilmemiş bir içeriğe dönüşür.
Soru çözüm bloğu, iki ders arasına yayılır ve tek oturumda yığılmaz. Kırk soruyu tek gecede çözmek yerine, üç güne on ikişer soru dağıtmak hem hatayı görünür kılar hem de unutmayı yavaşlatır. Uzaktan çalışmanın en büyük tuzağı, ders gününü yoğun, diğer günleri boş geçirmektir. Düzen dediğimiz şey tam olarak bu boşluğu doldurmaktır.
Ölçme bloğu haftanın son çalışma gününe konur ve kısa tutulur. On soruluk karışık bir set, o hafta işlenen konunun oturup oturmadığını söyler. Buradaki amaç not vermek değil, bir sonraki dersin gündemini belirlemektir. Ekrandan ders alan bir öğrencinin öğretmeniyle paylaşacağı en değerli şey, bu setin sonucudur.
Ders Günü ile Ders Arası Günlerin İşi Farklıdır
Ders günü zihnin en yorulduğu gündür, bu yüzden ders gününe ağır ödev yığmak mantıksızdır. O gün yapılacak tek iş, dersten sonra yirmi dakikalık tekrardır. Öğrenci taze bilgiyle temas eder ve durur. Aksini denediğinizde, ertesi güne yorgunluk taşınır ve haftanın geri kalanı zayıflar.
Ders arası günler ise asıl işin yapıldığı günlerdir; uzaktan matematik çalışma düzeni de gücünü buradan alır. Burada soru çözülür, takılan yerler işaretlenir, çözüm yolları yazıya dökülür. Uzaktan çalışan öğrencinin bu günlerde kendine sorması gereken soru şudur: "Bu soruyu çözemedim mi, yoksa çözerken mi hata yaptım?" Bu iki durum farklı ilaç ister. Çözememek konu eksiğidir, hata yapmak dikkat ya da işlem alışkanlığı sorunudur.
Ders arası günlerde ekranın rolünü sınırlamak gerekir. Soru çözümü kâğıt üstünde yapılır, ekran yalnızca kontrol ve gerektiğinde çözüm izleme için açılır. Bunu tersine çeviren öğrenci, bir saat boyunca çözüm videosu izleyip tek soru çözmeden masadan kalkar ve çalıştığını sanır. Kendi kalemiyle yazmayan öğrenci, konuyu tanır ama yapamaz.
Haftada iki ders alan bir öğrenci için tipik dizilim şudur: ders günü kısa tekrar, ertesi gün soru bloğu, üçüncü gün eksik kalan soruların tamamlanması ve hata defteri, dördüncü gün ikinci ders. Bu dizilim tek dersle çalışan öğrencide de kurulabilir; yalnızca aralar uzar ve tekrar bloğu ikiye bölünür. Ekrandan ders alırken oturumun nasıl işlediğini merak ediyorsanız online matematik dersinin nasıl işlendiğini anlattığım yazıya bakabilirsiniz.
Soru Çözümünü Ekranda Yönetmenin Yolu
Uzaktan çalışmanın en kırılgan noktası soru çözümüdür. Sınıfta öğretmen, öğrencinin defterine bakıp nerede saptığını saniyeler içinde görür. Ekranda bu görüş kendiliğinden gelmez, kurulması gerekir. Bunun en pratik yolu, çözümün fotoğrafını değil, çözüm sırasının kendisini paylaşılabilir hâle getirmektir.
Sağlam kurulmuş bir uzaktan matematik çalışma düzeni bu görüşü öğrencinin kendisine kazandırır. Pratikte şöyle yapıyoruz: öğrenci soruyu kâğıda çözer, takıldığı satırı kırmızıyla işaretler ve o satırın altına neden takıldığını tek cümleyle yazar. "Denklemi kurdum, sadeleştirmede kayboldum" cümlesi, çözümün tamamından daha çok bilgi taşır. Derste bu tek cümleye bakarız ve konuyu baştan anlatmak yerine doğrudan kırılma noktasına gireriz. Bu alışkanlık, uzaktan geçen bir saati yüz yüze geçen bir saatten verimsiz olmaktan çıkarır.
İkinci pratik, soruları tipe göre gruplamaktır. Otuz karışık soru çözmek yerine, aynı tipten sekiz soru arka arkaya çözülür. Üçgende benzerlik çalışılıyorsa, önce yalnızca kenar oranı soruları, sonra yalnızca alan oranı soruları çözülür. Beyin tipi tanıdığında çözüm süresi kısalır ve öğrenci hangi tipte zayıf olduğunu net görür. Karışık set, haftanın sonundaki ölçme bloğuna saklanır.
Üçüncüsü, süre tutmaktır ama baştan değil. İlk hafta süre tutulmaz, çözüm doğruluğuna bakılır. Doğruluk oturduğunda süre devreye girer. Sınav hazırlığında olan öğrenciler için bu sıralama daha da önemlidir; hızlanmaya erken başlayan öğrenci, yanlışı hızlı yapmayı öğrenir. Sınav odaklı çalışan lise öğrencileri için bu düzenin ayrıntılarını online TYT matematik özel ders sayfasında anlattım.
Hata Defteri Olmadan Uzaktan Çalışma Ayakta Durmaz
Hata defteri, bir uzaktan matematik çalışma düzeninin en ucuz ve en güçlü parçasıdır. Çünkü ekrandan çalışan öğrencinin en çok kaybettiği şey süreklilik duygusudur; iki hafta önce neyi yanlış yaptığını hatırlamaz. Defter bu hafızayı dışarıya alır. İçine soru yazılmaz, yalnızca hatanın kendisi yazılır.
Kayıt biçimi üç satırdır: hangi konu, ne yaptım, doğrusu ne. Örneğin "Köklü sayılar — kök içindeki çarpanı dışarı alırken işareti unuttum — kök dışına çıkan çarpan mutlak değerle çıkar" gibi. Bu üç satır, aynı hatanın bir ay sonra tekrarlanmasını engeller. Öğrencilerin çoğu yeni konu öğrenmediği için değil, bilinen hatayı tekrarladığı için puan kaybeder.
Defteri haftada bir kez, ölçme bloğundan hemen önce okumak yeterlidir. Okuma beş dakika sürer ve o haftanın soru setini gözle görülür biçimde temizler. Aynı hata üç kez üst üste yazılmışsa, o konu bir sonraki dersin gündemine girer. Ekrandan ders alan bir öğrencinin öğretmenine getirebileceği en net gündem budur.
Defterin kâğıt olması şart değil, ama tek bir yerde olması şart. Dağınık notlar, telefon ekranında bir yerlere yazılmış cümleler ve defter kenarındaki karalamalar hafıza oluşturmaz. Uzaktan çalışmada dağınıklık, yüz yüze çalışmadakinden çok daha hızlı büyür; çünkü toparlayacak fiziksel bir çanta yoktur.
Düzen Bozulduğunda Toparlanmanın Yolu
Hiçbir plan bozulmadan bitmez. Hastalık, sınav haftası, tatil, ailedeki yoğunluk; bunlar planın parçasıdır, istisnası değil. Sorun bozulmak değil, bozulunca her şeyi baştan kurmaya çalışmaktır. Üç gün kaçıran öğrenci genellikle "nasılsa bozuldu" deyip iki hafta kaybeder. Oysa toparlanma, kaçırılanı telafi etmekle değil, bugünden devam etmekle olur.
Toparlanma kuralı basittir: kaçırılan soru bloğu çözülmez, silinir. Yerine o günün bloğu yapılır. Kaçırılan tek şey telafi edilir, o da tekrar bloğudur; çünkü tekrar edilmemiş bir ders zamanla tamamen kaybolur. Soru ise her zaman yeniden çözülebilir, ama üst üste yığıldığında öğrenciyi masadan kaçırır.
Sınav haftalarında uzaktan matematik çalışma düzeni küçültülür, kaldırılmaz. Günde on beş dakikalık bir blok bile zinciri ayakta tutar. Zincir tamamen koptuğunda geri dönüş maliyeti yüksektir; öğrenci yalnızca konuyu değil, oturma alışkanlığını da yeniden kazanmak zorunda kalır. Uzaktan çalışmada bu alışkanlık, konunun kendisinden daha kırılgandır.
Yaz aylarında ve ara tatillerde ise ters bir tuzak vardır: zaman bol olduğu için plan gevşetilir ve gün boyu "bugün çalışırım" diye ertelenir. Boş günün planı, dolu günün planından daha net olmalıdır. Saat yazılmayan bir yaz programı uygulanmaz.
Düzenin İşe Yarayıp Yaramadığını Ölçmek
Bir uzaktan matematik çalışma düzeni kurulduktan sonra, işe yarayıp yaramadığını ölçmenin üç göstergesi vardır. Birincisi, aynı tipte sorunun ikinci karşılaşmada daha kısa sürede çözülmesi. İkincisi, hata defterine yazılan hataların tekrarlanma sıklığının azalması. Üçüncüsü, derste "bunu geçen hafta anlamıştım ama unutmuşum" cümlesinin seyrelmesi.
Bu üç gösterge, deneme sonucundan daha erken haber verir. Deneme puanı geç bir sinyaldir; bir düzenin yanlış olduğunu anlamak için iki ay beklemek pahalıya mal olur. Oysa yukarıdaki üç işaret, iki üç hafta içinde görünür hâle gelir ve plan buna göre ayarlanabilir.
Düzen işlemiyorsa yapılacak ilk şey, plana konu eklemek değil, bloğu küçültmektir. Uygulanmayan bir plan, çoğu zaman fazla iddialı olduğu için uygulanmaz. Yirmi soruluk blok on ikiye indirildiğinde, tamamlanma oranı yükselir ve öğrencinin kendine güveni geri gelir. Tamamlanan küçük blok, yarım kalan büyük bloktan her zaman daha değerlidir.
Son olarak, düzeni tek başına kurmaya çalışan öğrenci genellikle en zor işi seçmiş olur. Öğretmenle birlikte kurulan bir plan, öğrencinin hangi konuda hangi hatayı yaptığını bilen biri tarafından ayarlandığı için daha hızlı oturur. Ekrandan ders alan öğrencilerle çalışırken planı ilk iki hafta içinde birlikte kurar, sonra üç haftada bir gözden geçiririz. Konu anlatımlarını ve örnek çözümleri video kanalımdan da izleyebilir, kendi düzeninizi kurarken oradaki çözümleri tekrar malzemesi olarak kullanabilirsiniz.